Galdakoztarras en el campo de Gurs

Zuberoatik urrun barik dago Gurs herria. Han, 1939an, kontzentrazio-esparru erraldoia eraiki zuten, gerratik ihesi zetozenak hartzeko. 6.500 euskaldun heldu ziren hara. Frantziak gaizkile legez sentiarazi zien, begirune barik eta baldintza benetan gogorretan hartu zituzten. Sei galdakoztar izan ziren, behintzat, Gursen: Domingo Egileor Uribarrena, Ramón Gandarias Larrinaga, Francisco Larrinaga Zamalloa, Francisco Rodríguez Martín, Juan Ruíz Antón y Miguel Zenarruzabeitia Aboitiz.

Hace varias semanas tuvo lugar en la localidad de Gurs, en el departamento francés de los Pirineos-atlánticos, el homenaje a los 6.500 vascos que estuvieron internados en el campo de concentración de Gurs. Fue un acto emotivo, en el que participaron algunos de los pocos supervivientes y numerosos familiares de los ya fallecidos.  

El campo de Gurs tiene una historia desconocida y oscura. Tras la caída de Barcelona, miles de personas huyeron hacía Francia, por caminos y montes, escapando de la guerra y la represión franquista. Francia, el país de los derechos y la libertad, los trató como a delincuentes, y así es que los recluyó bajo las alambradas. Llegaron primero a los campos organizados en las playas del Rosellon, y más tarde parte de ellos fueron trasladados a Gurs.

Recreación de un barracón. 

El campo de concentración Gurs fue construido en 1939, para acoger a vascos, brigadistas internacionales y a miembros del ejército del aire republicano. Lo llamaban también el “Campo de los vascos”. En 42 días estaba ya en marcha. Los barracones no tenían nicamas, ni armarios, ni nada, y fuera los pies se hundían en el barro hasta los tobillos.

En Gurs estuvieron internadas personas de toda Euskal Herria, también de nuestro pueblo, de Galdakao. Sabemos que los galdakoztarras Domingo Egileor Uribarrena, Ramón Gandarias Larrinaga, Francisco Larrinaga Zamalloa, Francisco Rodríguez Martín, Juan Ruíz Antón y Miguel Zenarruzabeitia Aboitiz estuvieron internados en Gurs, pero puede ser que existan más. Nada sabemos sobre su estancia en Gurs, y muy poco sobre las épocas posteriores.  

Retoño del árbol de Gernika en el campo de Gurs. 

Tras la ocupación nazi en la II Guerra Mundial, Gurs vivió una segunda etapa. Volvió a funcionar a pleno rendimiento como campo de concentración. Por allí pasaron judíos, gitanos, brigadistas, mujeres, niños y ancianos. Mucho de ellos fueron deportados al campo de exterminio de Auschwitz.

En total, entre los años 1939 y 1944, Gurs albergó a casi 61.000 personas, 6.500 de ellas, vascas. En 1950 se cerró definitivamente el campo, sus ruinas fueron quemadas como medida de salubridad, y se plantó un bosque entero de árboles.

Estela conmemorativa de los 6.500 vascos de Gurs. 

Y, así, cayó en un profundo olvido de décadas. Olvido del que han sido rescatados por ciudadanos y asociaciones, y también más tarde por instituciones públicas. 


Texto e imágenes: Nagore Ferreira Zamalloa (Galdakao Gogora)

Gerrako ikusezinak

Las mujeres son a menudo invisibles, aun siendo como son la mitad de la sociedad, tienden a desaparecer en todos los episodios importantes de la historia. Y así fue también en la Guerra del 36. Ellas quedaron en la retaguardia, y sufrieron una represión salvaje. Fueron amenazadas y violadas, rapadas, obligadas a beber aceite de ricino que les provocaba diarreas. A ellas también les debemos justicia, verdad y reparación. En Galdakao hubo represión hacia las mujeres, aunque apenas se conozca. Si tú sabes de algún caso, cuéntanoslo: galdakaogogora@gmail.com

Emakumeak sarri dira ikusezin ­-gizartearen erdia izan arren-, eta gizonak, ostera, agerian egoten dira, protagonista dira lehenengo ilaran. Horrela izan zen 36ko gerran ere. Gizonak frontera joan ziren, armak lepoan hartuta borrokan egitera; emakumeek, berriz, seme, neba, gizon, eta lobak agurtu ostean, etxean geratu behar izan zuten, etxea eta etxekoak jagotera, zain.

Frontean, tiro artean jazotakoaz informazio ugari dago, badaude datuak, izenak, lekuak, gertaerak… baina zer pasatu ete zen atzealdean? Ezer gutxi dakigu emakumeek tropa nazionalengandik jasandako errepresio latzaz, euretako makinatxu bat ezer kontatu barik joan zaizkigu, gainera.

Mehatxuak eta bortxaketak; ilea txiki-txiki moztu eta errizino-olioa edanarazi ostean, beherako itzelagaz, herrian kalez kale ibiltzera derrigortu... eta euren duintasuna birrintzeko beste hainbat zigor jaso zituzten andreek. Gerra arma izan ziren emakumeak 36an, gaur egun munduko edozein gerratan diren modu berean.

Mujeres con la cabeza rapada como castigo. 

Gizonak lubakietan borrokan zeuden bitartean, herri eta auzuneetan jazo zenaz ezer gutxi dakigu, ezer gutxi kontatu eta ikertu delako. Historia garaileek idazten dutela diote, eta argi dago beti direla gizonezkoak. Emakume askok beldurra dela eta, baita lotsagatik ere, ez dute sekula jasandakoaz berba egin.

Eta Galdakaon? Andrek ez zuten errepresiorik jasan? Ez zuten inor atxilotu, ez zen ezer gertatu? Badakigu, baina, Galdakaon ere emakume errepresaliatu ugari izan zirela: Felisa, Teresa, Ramona, Juana, Rosario, Maria, Venancia… Eta badira izen gehiago ere.

Ikusezin bihurtu, eta ahaztutako, emakume horien memoria berreskuratu behar dugu. Bere sasoian egin ez zena orain egin behar dugu. Zor diegu eurei ere, gizonei moduan, egia, justizia eta erreparazioa. Bide horretatik, aurten, urtero legez, Galdakaoko Udaleko Berdintasun Arloak azaroan Berdintasunareko Jardunaldiak antolatuko ditu, eta edizio honetan emakumea eta memoria historikoa izango dira berbagai eta eztabaidagai.

Galdakaoko edo Usansoloko emakumeren baten istorioa ezagutzen duzu? Baduzu horrelako jazoera latzen berririk? Horrela bada, jar zaitez gugaz kontaktuan: galdakaogogora@gmail.com


Egilea: Nagore Ferreira Zamalloa (Galdakao Gogora)

Gangurenen argiak eta itzalak

 En 1938 se inició la repoblación de la zona conocida como El Vivero, con el trabajo de los prisioneros de guerra del Campo de Concentración de Deusto. Los presos pasaron grandes penurias, hasta que un año más tarde terminaron los trabajos. Cuando disfrutes por esas laderas, recuerda que se las debemos, en parte, al sufrimiento de aquellas personas forzadas a trabajar.

1927ko planoa (Bizkaiko Foru Aldundia)

Galdakaoko biriki garrantzitsuenetakoa dira Ganguren, Santa Marina eta mendilerro osoko mendi-hegalak. Baso-bide ugari daude aldats goran, eta apurka-apurka makinatxo bat arbola mota dituen basoan sartzen gara.

Orain 90 bat urte, hemen zeukan Bizkaiko Foru Aldundiak bere baso-barrutirik zabalena, Artxandik Padrolarainokoa. Denetara 500 hektarea eta milioi 2 zuhaitz zituen esparruak. Horrexegatik deitzen zaio gaztelaniaz “Vivero”, bere jatorrizko izena Ganguren izan arren. 

Gerra sasoian, baina, defentsarako eraikuntzek eta armada frankistek jaurtikitako bonba su-eragileek kalte ugari eragin zituzten aberastasun guzti honetan.

1938ko urtarrilaren 20an, eskualdeko erakundeak baso hauen eta beste batzuen basoberritzea egitea erabaki zuen. Behar hori Deustuko Kontzentrazio Esparruko gerrako presoek egitea pentsatu zuten, eta horrela eskatu zioten Gobernadore Zibilari.

Beharra merke egingo zuten presoek; izan ere, beste beharginek baino errendimendu txikiagoa bazuten ere, pezeta 1 ordaintzen zitzaien eguneko, eta peoiei 8, 75 pezeta. Askozaz merkeagoa zen, beraz, presoen lana, besteen seirena edo. Baldintzak sano gogorrak ziran, hala ere. 1938ko udan hasi ziren beharrak, eta hurrengo urteko abuztuaren 29an amaitu zituzten.

Kanpamendua Elorritxuetan antolatu zuten, han zeuden biltegi bat eta oilotokia konpondu zituzten, gaur egungo frontoiak eta aisialdi-gunearen alboan. Geroago, “Base Gorria” egon da hor eta gazte immigranteentzako harrera zentroa ere bai.

30 eta 45 laguneko taldeak egoten ziren lanean, basozainen gidaritzapean. Baina zaintza lanak Galdakaoko Falange Espainiar Tradizionalistako (gaztelaniaz, F. E. T.) eta Ofentsiba Nazional-Sindikalistako Batzarretako (gaztelaniaz, J. O. N. S.) Tokiko Buruak izendatutako Falangeko Erreketeetako kideen ardura zen.

1938ko azaroaren 17an, Deustuko Kontzentrazio Esparrutik Euskal Herriko presoak handik ateratzeko agindu ailegatu zen. 19 preso ziren, eta “Bizkaitik kanpo” sakabanatzeko agindu zuten.

Lekua ez zen aproposa, ezta baldintzak ere. Osasun-ikuskapen batean salatu zenez, han ez zegoen 45 laguntzeko leku nahikorik, sueteko kea arnasten zuten eta teilatutik ura sartzen zen.

Presoak bueltatzeko agindua. 

Gainera, 11 presok oinetako guztiz eskasak zituzten, eta jatekoa “ ez zen nahikoa, ez kantitatez ez kalitatez”, Kontzentrazio Esparruetako Ikuskaritzaren arabera. Atera kontuak, eurek esanez gero...

Bost presok sarna zeukaten, eta 38ko azaroan beste bi handik atera behar izan zituzten gaixorik zeudelako. Hain egoera gordinean, baina, dirua zeukanak baimena zuen baso bat ardo hartzeko janariarekin, eta tabakoa edukitzeko ere bai.

Presoek hamaika lan egin behar izan zituzten: metrailak kaltetutako pinuak ebaki (ostean, saldu egingo ziren, merkeago egiteko), sasitza kendu, 30.000 zulo egin arbolak landatzeko, bideak garbitu, suebakiak egin, eta baita orduan Elorritxuetatik Santo Domingoraino joian kaminoko zuloak konpondu ere

Hau guzti jakinda, mendi-magal hauetan zaudenean, gogora ezazu, zati handi baten behintzat, Deustuko Kontzentrazio Esparruan lan egitera behartutako presoen sufrimenduari zor diogula.

(Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoan batutako informazioa)

Egileak: Kepa Lizarraga Sainz-Nagore Ferreira Zamalloa (Galdakao Gogora)