Zubi baten historia

Konturatzen ez bagara be, Galdakaon oraindino agerian dagoz 1936ko gerrako makinatxu bat zauri. Horreetako bat Plazakoetxen erakusten deusku Ibaizabal errekeak, ur-etorri txikia daukanean. Han, Plazakoetxeko zubi zaharraren zutabeak ikusten dira, Zugutzuko aldean.

1937ko bagilean errementarazo eben zubia, tropa frankistei Bilborako bidea gatxago egiteko. Bagilaren 15ean hartu eben nazionalek Galdakao, eta erretratu hau hurrengo egunean egin zan, Tximelarretik. Zubia txiki-txiki eginda ikusten da, eta atzerago Torrezabalekoa, ostera, osorik. Torrezabaleko zubi hori erabili eben frankistek Upo mendiraino ailegetako, eta holan iges egiterik euki ez eben tropa errepublikarrak Artetan inguratu ebezan.

Galdakao Gogorakook batu doguzan lekukotzen arabera, Santotxikerra baselizaren ondoan nazionalek 20 bat lagun fusilau ebezan, han bertan. Zaurituak ziran danak, defendiduteko aukerarik be ez eben euki, ezta epaiketarik, ez ezebez. Hareen gorputzak han bertan geratu ziran, lurperatu barik.

Behin Galdakao hartu ebenean, frankistek segiduan hasi ebezan atxiloketak eta epaiketa sumarisimoak. Areatzan jaio, baina Galdakaon bizi zan Damian Olea Atutxa izan zan atxilotuetako bat. Dinamitan egiten eban behar eta UGT sindikatuko afiliaua zan. Plazakoetxeko zubia berak leherrarazo ebala-eta atxilotu eben. 1937ko abenduaren 18an heriotza zigorra ezarri eutsien, ezelango frogarik egon ez arren, epaiketako agirietan ikusten dan lez.

Azkenean ez eben fusilau, Valentin Mandaluniz Ealok azaldu ebanez, astuariarrak izan zirelako leherketaren arduradunak. Hogeita hamar urte be ez eukazan Valentin gazteak ez eban halango zorterik izan, eta Derion fusilau eben bera, irailean, “rojo separatista” izatearren. Damiani hil arteko kartzela zigorra ezarri eutsien.

Aurrerantzean, zubi honeen inguruetatik pasaukeran, beste modu batera ikusiko dozuz oraindino han ikusten diran zubi zaharraren harri zaharrak. Historia asko daukien harriak dira, geure herriaren historia, azken baten.

Argazkia: Espainiako Liburutegi Nazionaleko artxiboa

Testua: Tomas Madina Etxebarria – Nagore Ferreira Zamalloa / Galdakao Gogora

Industria gerrearen esanetara

Erretratua ikusita nekez esango geunke Galdakao dala hor ageri dan herria, ezta? Orain 81 urte ataratako erretratua da; hain zuzen be, 1937ko bagilaren 16an. Asko aldatu dira inguruak ordutik.

Argazkia aurrez-aurre daukagula, ezkerretara Plazakoetxe ikusten da, eta eskoian, Zugutzu. Dinamita enpresa ezaguna be hor dago. Hiru tximinia dagoz, ketan, beharrean. Tximinia handiaren aurrean, eskoitara, tren-geltokiaren teilatua ikusi leike, eta aurrean Etxezuria esaten eutsien baserria. Eta, nondik egin eben argazkia? Ba, Tximelarreko biltegitik seguruena.

Faxistak aurreko egunean, bagilaren 15ean, sartu ziran Galdakaon. Dinamitak ez eban produkzinoa geratu egun horretan, antza danez. Egun berean beste hainbat erretratu atara ebezan faxistek, Galdakaon sartzen ageri diran erretratuak. Horreetako bat Binke!-ren garagarrileko zenbakian erakutsi genduan.

Galdakao leku estrategikoa zan Francorentzat, Burdin Hesiaren giltza zan euren eritxiz, eta ganera, Bilbora sartzeko aurreko pausua be bazan. Baina, beste arrazoi bategatik be bazan gure herria estrategikoa: gerrako industriagaitik.

Gerra egiteko, eta egiten segiduteko, lehengaiak behar dira, eta lehengaiak lantzeko fabrikak bere bai. Armak behar dira, munizinoa, tresneria... Galdakaok baeukan gerrako industria geitzen dan hori: La Cantabrica eta La Dinamita enpresak.

Akaso horregaitik, Zugutzu auzunea bonbardau arren, fabrikeari ez eutsien kalterik egin. 1937ko apirilaren 24an kanpoko pabilioiak bonbardau ebezan, eta tren-geltoki ondoko etxebizitza batzuk bere bai. Lau lagun hil ziran egun horretan.

Hilabete batzuk beranduago, bagilaren 11n, Galdakaoko industria biak nazionalen esku geratuko ziren susmoa hasi zan zabaltzen. Tropa faxistak gero eta hurrago egozan. Hainbat material Bilbo aldeko meatzetara eroatea erabagi zan, trenez. Bolborea eta lehergailuak bialdu ebezan, nazionalen eskuetan ez geratzeko. Bagilaren 14an, makinak eta lehengaiak kamioietan sartu eta Galdakaotik ataraten ahalegindu ziren, baina ezin izan eben. Berandu zan. Hurrengo egunean, 15ean, faxisten esku egoan gure herria, eta gure lantegiak euren esanetara.

Testua: Nagore Ferreira Zamalloa – Galdakao Gogora

Argazkia: Espainiako Liburutegi Nazionaleko argazki-artxiboa

Binke! aldizkarian argitaratua, 2018ko abenduan