Galdakao 'askatu' ebeneko jaiak

Aurtengo Santa Kurtzetako jaiak ez doguz zati baten ahaztuko. Bagilean jakin genduan bertan behera geratuko zirela, Covid-19-k eragindako egoerea dala eta. 2020a, beraz, jai bakoa izan da. Orain 82 urte, hain zuzen be, beste arrazoi guztiz diferenteekaitik baina, 1938an, nekez ahaztuteko jaiak egin ebezan be. 

Galdakao “askatu” eben lehenengo urteurrena zala eta, egun biko ospakizunak antolatzea otu jakon orduko Udalari. Jaiek ospakizun eta ondo pasetako atxakia baino, bestelako helburua euken, jakina. Herritar gehien-gehienak Errepublikaren aldekoak izanda, edozein zala euren alderdia, faxistak Galdakao hartu eben eguna ospatzea zigorra zan, zigorraren ganeko zigorra, eta hildakoen memoria laidotzea. 

Errepresinoa, erbestea, fusilamenduak, gosea eta bildurra nagusi herrian, eta ganera “Galdakaoren askapena”ren urteurrena ospatu beharra. 

Irudiotan, 1938ko "jaien" egitaraua, eta 1937ko bagilaren 16ko irudia, nazionalek ataratakoa, herrian sartu zirenean. (Espainiako Liburutegi Nazionaleko argazki-agiritegia)

Jaiak bagilaren 14 eta 15ean egin ziren. Iruñeko Reketeen Bandeak edegi ebazan “ospakizunak” arrastiko zazpiretan. Emonaldiaren ostean, errosarioa errezetan joateko gonbitea egin eben Elexalden. Eta amaitzeko, urtebete lehenago Francoren tropak herrira sartu ziren simulakroa egin eben, eta herritarrak be parte hartzera animau ebezan.

Hurrengo eguna be eleizan hasi eben, parrokian, goizeko zortziretan; eta, hamarretan, Santa Barbarako landan, kanpainako mezea. Tropen desfilea etorren gero, eta amaieran, “Galdakaoko martirien” omenezko monumentuaren inaugurazinoa. Francoren aldeko martiriak ziren, bai. Eguerdian, Iruñeko Reketeen Bandearen emonaldia atzera be, bazkaria eta “aberriaren sendotzearen aldeko” berbaldia. 

Ez daigun ahaztu, Galdakao lorpen handia izan zala nazionalentzat. Leku estrategikoa zan, Burdin Hesiaren giltza, eta Bilbora sartzeko bidea. Horregaitik egozan hain harro, eta horregaitik ospatuarazo eutsien Galdakaoko biztanlei urteurren zital eta lotsagarria. 

Testua: Nagore Ferreira Zamalloa – Kepa Lizarraga  Sainz (Galdakao Gogora)

*Oharra: Artikulu hau Binke! hilabetekariaren 2020ko iraileko zenbakian. 

1937ko Santakurtzen aurretik jazo zan...

Gatxa da orain dala 82 urteko Santakurtzetan pentsetea, ezta? Zelan izango ete ziran orduko jaiak? Zer egiten ete eben gazteek? Badakigu jakin be, baina, 1937ko Santakurtzak latzak izango zirala.

Tropa nazionalak bagilaren 15ean sartu ziran herrira. Errepresino gogorra hasi eben orduan faxistek: atxiloketak, jazarpenak... Inuntziagako txaleta kartzela bihurtu eben, eta han sartu ebezan hainbat lagun. Horretako batzuk gero Bilboko Santutxu auzunean egoan Larrinagako kartzelara bialdu ebezan.

Talde horretan egozan Angel Arostegi Bilbao, Valentin Mandaluniz Ealo (erretratuan), Jose Luis Zabala Bilbao eta Santiago Celaya Sagarduy gazteak. Handik hilabetera epaitu ebezan, garagarrilaren 27an, eta heriotza zigorra jaso eben dan-danek. Zeintzuk ziran delituak zigor hain gogorra jasoteko? “Eskoiko jentea mehatxatu eta iraindu” edo “batzorde gorri separatistetako kidea izatea” moduko delitu barregarriak ziran danak.

                Erretratuetan, Valentin Mandaluniz eta Pedro Asua. 

Santakurtzak hasi baino astebete lehenago fiusilau ebezan, irailaren 7an, Derioko kanposantuko hormaren kontra.

Beste herritar batzuk be fusilau ebezan faxistek, 1937ko garagarriletik 1938ko zezeila bitartean: Pedro Asua Zubiaur (erretratuan), Pedro Abadia Barrutia, Juan Uriarte Santa Cruz, Andres Hormatexe Egiluz eta Dei Egileor Arostegi. Eta gehiago be egongo dira beharbada fusilauen artean, nahiz eta ez daukagun gehiagoren barririk.

Edozelan be, ez dagiguzan ahaztu 82 pasau arren. Memoriarako eskubidea daukie eurek eta guk eurak gogoratzeko betebeharra.

 Testua: Nagore Ferreira Zamalloa - Galdakao Gogora

Erretratuak: Galdakao Gogoraren artxiboa

Begiradak

Gerrea hur egoan, ate joka, eta 1936ko bagilaren 15ean sartu zan bete-betean gure herrira. Francoren tropak harro eta pozarren egozan, Galdakao lorpen handia zan, eta Bilbo hantxe bertan egoan.

Askorentzat euren bizitzako egunik gordinenak hasteko egozan. Nazionalak herrian sartu ziranean hasi zan errepresinoa, atxiloketak, jazarpena... Inuntziaga txaleta behin-behineko kartzela bihurtu eben. Gaur egungo Iturrondo plazea eta Juan Bautista Uriarte kalearen artean egoan Inuntziaga. Hara eroan ebezan atxilotuak, ostean sailkatu eta kartzeletara eroateko; batzuk epaiketa izango eben, eta beste batzuk zuzenean fusilatu ebezan.

Ia ez dakigu ezer erretratuotako personetaz, asko Galdakaokoak izango dira, herritarrak, eta beste batzuk azkenengo momentura arte burrukan egin eben batailoietako gudari eta milizianoak.

Begirada esanguratsuak dira, batzuk zuzenean begiratzen deutsie argazkilari frankistearen objektiboari, amorruz, beste batzuk begirada apalduta daukie... Nongoak izango ete dira? Zer jazo zan eurekaz?

Euretako baten bat ezagutzen badozu, idatzi egiguzu: galdakaogogora@gmail.com

Argazkia: Espainiako Liburutegi Nazionaleko artxiboa

Testua: Nagore Ferreira Zamalloa / Galdakao Gogora

Industria gerrearen esanetara

Erretratua ikusita nekez esango geunke Galdakao dala hor ageri dan herria, ezta? Orain 81 urte ataratako erretratua da; hain zuzen be, 1937ko bagilaren 16an. Asko aldatu dira inguruak ordutik.

Argazkia aurrez-aurre daukagula, ezkerretara Plazakoetxe ikusten da, eta eskoian, Zugutzu. Dinamita enpresa ezaguna be hor dago. Hiru tximinia dagoz, ketan, beharrean. Tximinia handiaren aurrean, eskoitara, tren-geltokiaren teilatua ikusi leike, eta aurrean Etxezuria esaten eutsien baserria. Eta, nondik egin eben argazkia? Ba, Tximelarreko biltegitik seguruena.

Faxistak aurreko egunean, bagilaren 15ean, sartu ziran Galdakaon. Dinamitak ez eban produkzinoa geratu egun horretan, antza danez. Egun berean beste hainbat erretratu atara ebezan faxistek, Galdakaon sartzen ageri diran erretratuak. Horreetako bat Binke!-ren garagarrileko zenbakian erakutsi genduan.

Galdakao leku estrategikoa zan Francorentzat, Burdin Hesiaren giltza zan euren eritxiz, eta ganera, Bilbora sartzeko aurreko pausua be bazan. Baina, beste arrazoi bategatik be bazan gure herria estrategikoa: gerrako industriagaitik.

Gerra egiteko, eta egiten segiduteko, lehengaiak behar dira, eta lehengaiak lantzeko fabrikak bere bai. Armak behar dira, munizinoa, tresneria... Galdakaok baeukan gerrako industria geitzen dan hori: La Cantabrica eta La Dinamita enpresak.

Akaso horregaitik, Zugutzu auzunea bonbardau arren, fabrikeari ez eutsien kalterik egin. 1937ko apirilaren 24an kanpoko pabilioiak bonbardau ebezan, eta tren-geltoki ondoko etxebizitza batzuk bere bai. Lau lagun hil ziran egun horretan.

Hilabete batzuk beranduago, bagilaren 11n, Galdakaoko industria biak nazionalen esku geratuko ziren susmoa hasi zan zabaltzen. Tropa faxistak gero eta hurrago egozan. Hainbat material Bilbo aldeko meatzetara eroatea erabagi zan, trenez. Bolborea eta lehergailuak bialdu ebezan, nazionalen eskuetan ez geratzeko. Bagilaren 14an, makinak eta lehengaiak kamioietan sartu eta Galdakaotik ataraten ahalegindu ziren, baina ezin izan eben. Berandu zan. Hurrengo egunean, 15ean, faxisten esku egoan gure herria, eta gure lantegiak euren esanetara.

Testua: Nagore Ferreira Zamalloa – Galdakao Gogora

Argazkia: Espainiako Liburutegi Nazionaleko argazki-artxiboa

Binke! aldizkarian argitaratua, 2018ko abenduan

600 gizon gazte

1936ko uda hasieran nork esango leuke gerrea hain hur egoala? Giroa nahasteta egoan, hori bai, baina gerrea, hainbesterako? Erretratu honeetako gazteek, seguruenik, ez.

Galdakaoko gazte talde bat, frontera joan baino lehen. 

Estatu kolpe frankistea garagarrilaren 18an izan zan. Espainiako armadako militar horreek ez eben ebezan euren asmoak bete, eta Espainia zatibitu egin zan. Hego Euskal Herrian ere gauza bera jazo zan.

Altxamendu militarreran ostean, alderdi politiko eta sindikatu guztien erantzuna ez zan bera izan; batzuek beste batzuek baino denpora gehiago behar izan eban Erepublikaren alde egiteko. Dana dala, garagarrila eta abuztu bitartean alderdi, talde zein sindikatuak euren unidade militarrak antolatzen hasi ziren. Bizkaianbere bai.

                                                                                                                  
Galdakaotik 600 bat gizon joan ziren frontera, Euskadiko Artxibo Historikoan topatutako agirien arabera. Gitxik euken esperientzia militarra. Asko eta asko gazte-gazteak ziren, 18 urte eskas eukezan gazteenek eta 45 zaharrenek.

Frontera joan orduko ohitura euken zan, antza danez, erretratua ataratea, herrian bertan; batailoian izena emondako beste kide batzuekaz, lagunekaz, auzokoekaz, etxekoekaz… Emakumeak be ageri dira batzuetan, batailoi edo konpainiaren izena daroan ikurriña eusten dabela.

Argazkian, batzuk serio, beste batzuk irriparrez; batek be ez daki zer dan gerrea, zer dan bonbardaketa bat, zer dan laguna alboan tiroz hilten ikustea, odolostutako gorpuak han eta hemen… Laster jakingo dabe.

Orain 80 urte Galdakaok 7.000 biztanle besterik ez zituen, 600 gizon gazteren faltea igarriko zan, beraz. Euretako batzuk ez ziran etxera bueltatu, ganera: frontean hil ziren, erbestera joan ziren... Galdakaora bueltatu ziren dan-danak, hori seguru, ez ziren erretratu honetako gazte alaiak.

Oharra: argazkiko pertsonetakoren bat ezagutzen badozu, edo zeozelango informazioa baduzu, esaiguzu: galdakaogogora@gmail.com

Eskerrik asko!

Testua: Nagore Ferreira Zamalloa – Galdakao Gogora

Argazkia: Juan Zamalloa Arriagaren familia

Testu hau Binke! aldizkariko 31. zenbakian argitaratu da, 2018ko urrian.