miércoles, 27 de mayo de 2020

Gure memoriaren jagoleei, agur


Azkenengo asteotan, konfinamendu sasoi ilun honeetan, gure informatzaile kutun bi joan jakuz, Josefi Gaztelu Izkoa eta Kontxi Belandia Lekue. Eta euren belaunaldiko beste hamaika be joan dira hilabeteotan, gure memoria eta historiaren ale txiki baina ezinbestekoak.

Egunotan Josefi eta Kontxigaz izandako barriketaldiak gogoratu doguz Galdakao Gogorako kideok, izan be eurei esker aberastu dogu gure herriaren memoria historikoa, eta baita gu geu be.

Orain urte batzuk alkarrizketatu genduzan Josefi eta Epi ahiztak, eurak jaiotako etxean bertan, Aperribain. Gerra sasoian 10 urte inguru besterik ez eukezan, baina makinatxu bat kontu gogoratzen ebezan. Berbarako, gogoan euken zelan gauero jenteak iges egiten eban herritik, gerratik iges, bakotxak ahal eban moduan: “Tirrin-tirrin, gauero-gauero karroak gure etxe ondotik pasetan entzuten genduzan”.

Josefi Gaztelu Izkoa, gaztetan.


Eta ez euken ahazteko be, euren etxe aurrean, ortuan, miliziano bi lurperatuta dagozala, edo behin euren ama, bonbetatik igesi, Urbiko aterpetxera arineketan doala, zelan gonea zulatuta amaitu eban, baina bera zauri barik. Ez sinestekoa!

Kontxik be sarri-sarri kontau euskuzan umetan bizi izandakoak, bizipen gogorrak baina beti be alai eta umoretsu kontautakoak. Kontxik gogoan eukazan bonbardaketak, zelan ahaztu! “Letxerue” eta “Alcahuete” hegazkinak hurreratzen zirenean egiten eben zaratea ez zan beti bera: “Zaratearen arabera, bagenkien bonba asko edo gitxi, zenbateko kargea ekarren. Zer zan ha!”.



Gerrea ez eze, gerraostea be gogorra izan zan Kontxi eta bere etxekoantzat. “Barkua hartu eta Ingalaterrara goazelakoan, Frantzian agertu ginan, han hiru urte egin genduzan. Han be gerrea hasi, eta Galdakaora buelta behar izan zan”.

Josefi, Kontxi eta beste guzti-guztiei, gure memoriaren jagole fin guztiei, gure eskerrik handiena, bihotz bihotzez. Gugan begoz dan-danak, gure bihotzetan, eta gure memorian.



Testua: Nagore Ferreira Zamalloa - Galdakao Gogora
Erretratua: Josefi Gaztelu Izkoaren familia eta Binke! aldizkaria. 


lunes, 27 de enero de 2020

Goizean goizetik etorten zan “El lechero”

Egunero, edo ia egunero, goizeko zazpiretan, etorten zan. Goiztiarra zalako hasi ziren “El lechero” (euskeraz “esneduna”) geitzen, haren moduan goizean goizetik agertzen zalako. Condor Legioko azterketa edo miaketa abioia zan, seguruenik Heinkel He 46 edo 70 bat izango zan.

“El lechero” ikuskapen hegazkinaren beharretako bat erretratu honen modukoak egitea zan; izan be, arerioen tropak non egozan, aterpeen barri jaso, eta azken baten, espioitza lana egitea zan bere helburua.

Erretratua: Espainiako Liburutegi Nazionaleko argazki-artxiboa.



Irudian, ezkerretik eskoira, Plazakoetxe, Tximelarre eta Zugutzu ikusten dira. Abioia Usargoiti inguruan dabil argazkiak egiten. 1937ko bagilaren 18an atara eben erretratua, Francoren tropak Galdakaon sartu eta hiru egunetara.

Urteotan jasotako lekukotzetan behin baino gehiagotan aitatu izan deuskue hegazkin hau. Kontuan izan 1937ko udabarrian, Galdakao faxisten eskuetan geratu arte, ia goizero ikusten ebela Galdakaoko herritarrek “Esneduna”. Hilabete horreetan 18 bat bonbardaketa izan ziran gure herrian, eta odoltsuena, zalantza barik, Plazakoetxekoa izan zan.




Antza, Bizkaiko beste herri batzutara ere joaten zan, eta herriaren arabera, izen desbardinak eukazan: “El alcahuete”, berbarako, Basaurin; “El chivato”, eta abar. Abioi ezaguna zan, zoritxarrez. 




Testua: Nagore Ferreira Zamalloa - Galdakao Gogora


domingo, 1 de diciembre de 2019

Bost galdakoztar Erorien Haranean

Hainbat urteren ostean, Erorien Harana eta Francisco Franco diktadorea gaurkotasun
handiko gaiak izan doguz asteotan.

Gerrako presoek eregi eben Erorien Harana, 1940tik 1958ra bitartean. Monumentua
“Gurutzadako heroi eta martirien” omenez edegi zan, eta hantxe hilobiratu ebezan
Francoren alde, nazionalekaz, hildakoak.

Baina, handik denpora batera, gerran hildako errepublikazaleen gorpuak ere eroan
ebezan Erorien Haranera, gehienetan familiei ezer esan barik eta euren borondatearen
kontra.



Basilikako kriptak 1959an inauguratu ziran; ordurako 8.746 gorpu egozan han.
Azkenengo gorpuak 1983an sartu ebezan. Edozelan be, 33.833 gorpu ei dagoz
lurperatuta gaur egun, eta horreen artean, 12.410 identifikatu barik. Tartean hainbat
euskal herritar dagoz, Errepublikaren alde zein kontra burrukan ibilitakoak.

Bizkaiko Artxibategi Historikoan, 1952ko agiri batean jasoten danez, bost galdakoztar
dagoz lurperatuta Erorien Haranean. “Gurutzadan” hildakoak ei dira, “martiriak”, eta
euren etxekoek baimena emon ei eben gorpuak hara eroateko.

Bost galdakoztar honeek nazionalen aldean egin eben burrukan, baina ezin jakin ziur
euren borondatez edo kontra egin eben. Izan be, jakin badakigu, 1937ko bagilean,
Galdakao hartu ostean, nazionalek hainbat gizon gogoz kontra mobilizau ebezala, eta
frontean euren alde burrukan egitera derrigortu. Aukera bi emoten eutsiezan: han
bertan tiro bategaz hil edo frentera joan.



Etxekoek Erorien Haranera eroateko baimena emon ebela dinoe agiriek, baina hori be
ez da guztiz adierazgarria, izan be nor ausartu ezetz esatera sasoi hareetan?
Eta posible da aitatzen diran bost galdakoztarrez aparte, gehiago egotea be. Gorpu
asko dagoz-eta izen barik eta edozelan lurperatuta. Ia, berandu bada be, familiek
aukera daukien oraingoan etxekoen gorpuak berreskuratu eta eurak gura daben
lekuan eta moduan lurperatzeko.





Egilea: Galdakao Gogora elkartea

jueves, 3 de octubre de 2019

1937ko Santakurtzen aurretik jazo zan...

Gatxa da orain dala 82 urteko Santakurtzetan pentsetea, ezta? Zelan izango ete ziran orduko jaiak? Zer egiten ete eben gazteek? Badakigu jakin be, baina, 1937ko Santakurtzak latzak izango zirala.

Tropa nazionalak bagilaren 15ean sartu ziran herrira. Errepresino gogorra hasi eben orduan faxistek: atxiloketak, jazarpenak... Inuntziagako txaleta kartzela bihurtu eben, eta han sartu ebezan hainbat lagun. Horretako batzuk gero Bilboko Santutxu auzunean egoan Larrinagako kartzelara bialdu ebezan.

Talde horretan egozan Angel Arostegi Bilbao, Valentin Mandaluniz Ealo (erretratuan), Jose Luis Zabala Bilbao eta Santiago Celaya Sagarduy gazteak. Handik hilabetera epaitu ebezan, garagarrilaren 27an, eta heriotza zigorra jaso eben dan-danek. Zeintzuk ziran delituak zigor hain gogorra jasoteko? “Eskoiko jentea mehatxatu eta iraindu” edo “batzorde gorri separatistetako kidea izatea” moduko delitu barregarriak ziran danak.





                Erretratuetan, Valentin Mandaluniz eta Pedro Asua. 


Santakurtzak hasi baino astebete lehenago fiusilau ebezan, irailaren 7an, Derioko kanposantuko hormaren kontra.

Beste herritar batzuk be fusilau ebezan faxistek, 1937ko garagarriletik 1938ko zezeila bitartean: Pedro Asua Zubiaur (erretratuan), Pedro Abadia Barrutia, Juan Uriarte Santa Cruz, Andres Hormatexe Egiluz eta Dei Egileor Arostegi. Eta gehiago be egongo dira beharbada fusilauen artean, nahiz eta ez daukagun gehiagoren barririk.

Edozelan be, ez dagiguzan ahaztu 82 pasau arren. Memoriarako eskubidea daukie eurek eta guk eurak gogoratzeko betebeharra.




 Testua: Nagore Ferreira Zamalloa - Galdakao Gogora
Erretratuak: Galdakao Gogoraren artxiboa

lunes, 10 de junio de 2019

Galdakaoko VIII. Memoriaren Astea


Galdakaoko VIII. Memoriaren Astea

Ekainak 15, zapatua
9:00etan, Kurtzeko plazan
Galdakaoko Burdin Hesia ezagutzeko bisita gidatua. Altamirako bunker eta lubakiak.

Ekainak 17, astelehena
19:00etan, Gandasegin
“La letra con sangre entra” dokumentala eta solasaldia.

Ekainak 18, martitzena
19:00etan, Gandasegin
"Escuela franquista. Represión y adoctrinamiento”, Hilario Murua UPV/EHUko irakaslearen berbaldia.

Ekainak 22, zapatua.
9:00etan, Kurtzeko plazan
Galdakaoko Burdin Hesia ezagutzeko bisita gidatua. Bekea-Bekelarre inguruko lubaki eta bunkerrak.



VIII Semana de la Memoria de Galdakao

15 de junio, sábado
9:00, Plaza de la Cruz
Visita guiada por el Cinturón de Hierro. Trincheras, bunkers y refugios de Altamira.

17 de junio, lunes
19:00, Gandasegi
"La letra con sangre entra” documental y charla.

18 de junio, martes
19:00, Gandasegi
“Escuela franquista. Represión y adoctrinamiento”. Conferencia de Hilario Murua, profesor de la UPV/EHU.

22 de junio, sábado
9:00, Plaza de la Cruz

Visita guiada por el Cinturón de Hierro. Bunkers, trincheras y refugios de Bekelarre y alrededores.






domingo, 14 de abril de 2019

Begiradak

Gerrea hur egoan, ate joka, eta 1936ko bagilaren 15ean sartu zan bete-betean gure herrira. Francoren tropak harro eta pozarren egozan, Galdakao lorpen handia zan, eta Bilbo hantxe bertan egoan.
Askorentzat euren bizitzako egunik gordinenak hasteko egozan. Nazionalak herrian sartu ziranean hasi zan errepresinoa, atxiloketak, jazarpena... Inuntziaga txaleta behin-behineko kartzela bihurtu eben. Gaur egungo Iturrondo plazea eta Juan Bautista Uriarte kalearen artean egoan Inuntziaga. Hara eroan ebezan atxilotuak, ostean sailkatu eta kartzeletara eroateko; batzuk epaiketa izango eben, eta beste batzuk zuzenean fusilatu ebezan.
Ia ez dakigu ezer erretratuotako personetaz, asko Galdakaokoak izango dira, herritarrak, eta beste batzuk azkenengo momentura arte burrukan egin eben batailoietako gudari eta milizianoak.








Begirada esanguratsuak dira, batzuk zuzenean begiratzen deutsie argazkilari frankistearen objektiboari, amorruz, beste batzuk begirada apalduta daukie... Nongoak izango ete dira? Zer jazo zan eurekaz?
Euretako baten bat ezagutzen badozu, idatzi egiguzu: galdakaogogora@gmail.com


Argazkia: Espainiako Liburutegi Nazionaleko artxiboa

Testua: Nagore Ferreira Zamalloa / Galdakao Gogora