Industria gerrearen esanetara

Erretratua ikusita nekez esango geunke Galdakao dala hor ageri dan herria, ezta? Orain 81 urte ataratako erretratua da; hain zuzen be, 1937ko bagilaren 16an. Asko aldatu dira inguruak ordutik.

Argazkia aurrez-aurre daukagula, ezkerretara Plazakoetxe ikusten da, eta eskoian, Zugutzu. Dinamita enpresa ezaguna be hor dago. Hiru tximinia dagoz, ketan, beharrean. Tximinia handiaren aurrean, eskoitara, tren-geltokiaren teilatua ikusi leike, eta aurrean Etxezuria esaten eutsien baserria. Eta, nondik egin eben argazkia? Ba, Tximelarreko biltegitik seguruena.

Faxistak aurreko egunean, bagilaren 15ean, sartu ziran Galdakaon. Dinamitak ez eban produkzinoa geratu egun horretan, antza danez. Egun berean beste hainbat erretratu atara ebezan faxistek, Galdakaon sartzen ageri diran erretratuak. Horreetako bat Binke!-ren garagarrileko zenbakian erakutsi genduan.

Galdakao leku estrategikoa zan Francorentzat, Burdin Hesiaren giltza zan euren eritxiz, eta ganera, Bilbora sartzeko aurreko pausua be bazan. Baina, beste arrazoi bategatik be bazan gure herria estrategikoa: gerrako industriagaitik.

Gerra egiteko, eta egiten segiduteko, lehengaiak behar dira, eta lehengaiak lantzeko fabrikak bere bai. Armak behar dira, munizinoa, tresneria... Galdakaok baeukan gerrako industria geitzen dan hori: La Cantabrica eta La Dinamita enpresak.

Akaso horregaitik, Zugutzu auzunea bonbardau arren, fabrikeari ez eutsien kalterik egin. 1937ko apirilaren 24an kanpoko pabilioiak bonbardau ebezan, eta tren-geltoki ondoko etxebizitza batzuk bere bai. Lau lagun hil ziran egun horretan.

Hilabete batzuk beranduago, bagilaren 11n, Galdakaoko industria biak nazionalen esku geratuko ziren susmoa hasi zan zabaltzen. Tropa faxistak gero eta hurrago egozan. Hainbat material Bilbo aldeko meatzetara eroatea erabagi zan, trenez. Bolborea eta lehergailuak bialdu ebezan, nazionalen eskuetan ez geratzeko. Bagilaren 14an, makinak eta lehengaiak kamioietan sartu eta Galdakaotik ataraten ahalegindu ziren, baina ezin izan eben. Berandu zan. Hurrengo egunean, 15ean, faxisten esku egoan gure herria, eta gure lantegiak euren esanetara.

Testua: Nagore Ferreira Zamalloa – Galdakao Gogora

Argazkia: Espainiako Liburutegi Nazionaleko argazki-artxiboa

Binke! aldizkarian argitaratua, 2018ko abenduan

Dinamita eta Cantabrica, Galdakaoko gerrako industria

Durante la guerra desencadenada en 1936, algunas de las empresas de Galdakao adquirieron gran importancia. Consideradas Industrias de Guerra, La Dinamita y La Cantábrica estaban en la mente de atacantes y defensores. El 24 de abril del 37 los fascistas bombardearon Zuazo, y murieron cuatro personas, pero la fábrica de explosivos apenas sufrió daños. Parece que el ejército franquista quería dificultar su trabajo, pero no destruirla. 

Galdakaoko enpresa batzuk garrantzi handia hartu zuten 1936an faxistek Errepublikaren gobernuaren kontra piztu zuten gerran. 

Gerrako industriatzat zituzten “La Dinamita” eta “La Cantábrica” alderdi bien gogoan zeuden, bai erasotzaileen bai defendatzaileen gogoan. Susmagarria dirudi, esaterako, Zuazo bonbardatu arren, “La Dinamita” ez bonbardatu izana. Antza denez, armada frankistak enpresaren eguneroko lana zaildu gura zuen, baina ez deuseztu. 

1937ko apirilaren 24ko agiri batean azaltzen zenez, auzunea bonbardatu zuten eta kanpoko pabilioietako bat ere bai. Pabilioi zentrala esaten ziotenak, inguruko zonaldea defendatzen zuten soldaduak zeuden bertan, eta tren-geltoki ondoan zeuden etxebizitza batzuk izan zituzten kalterik handienak, batez ere etxeek. 

La Dinamita y casas de Zuazo en 1940 (Archivo fotográfico Maxam)

Egun horretan, apirilaren 24an, faxisten bonbek lau lagun hil zituzten: Maria Arrieta Ilardia, 24 urtekoa; Casiano Bujedo Miguel, 73koa; Ildefonso Larrondo Leiza, 14 urte besterik ez zituena; eta, Maria Extremo San Jose (E. Madinaren datuak).

1937ko ekainaren 11n, gerrako frontearen egoerak Galdakaoko industria biak nazionalen esku geratuko ziren susmoa zabaltzen hasi zenean, Gamir jeneralak, Errepublikaren armadako buruak, batzarra izan zuen gai honen inguruan. 

Hurrengo domekarako egoerea benetan larria zen. Astelehen eta martitzenean hainbat material Malaspera izeneko meatzera eta Cantalajoseko (Bilbo) tunelera trenez eramatea erabaki zen. Hain zuzen ere, 1.200 tona bolbora eta lehengai, eta bestelako lehergailuak ere bai. 

Astelehen horretan, gainera, hilaren 14an, hogeita hamar kamioi bidali ziren behar-beharrezkoak ziren makinak eta lehengaiak batzeko, tartean, nitrato-kotoia, kainoien bolbora egiteko erabiltzen zena. 

Dena dela, Padrola auzuneko Eugenio Ereñok kontatu zigunez, eta aurreko baten “Crónicas”-en orrialdeotan azaldu genuenez, astelehen gau horretarako etsaiak han zeuden, errepidetik igarotzen zen edozer tirokatzen. Kamioiek, beraz, ezer batu barik itzuli behar izan zuten. Hurrengo egunean, Galdakaoko herria eta bere lantegi guztiak faxisten esku geratu ziren.

Tekniko eta beharginek jasan behar izan zuten garbiketa-prozesua latza izan zen; hainbat gizon eta emakume bota egin zituzten, faxisten aldekoak ipiniz ere lanpostuetan. Ostean, lana arriskutsua zela ikusirik, faxisten aldeko izan ez arren, lehengo behargin batzuei lanera joateko deitu behar izan zieten.

Testua: Kepa Lizarraga / Nagore Ferreira Zamalloa