1937ko Santakurtzen aurretik jazo zan...

Gatxa da orain dala 82 urteko Santakurtzetan pentsetea, ezta? Zelan izango ete ziran orduko jaiak? Zer egiten ete eben gazteek? Badakigu jakin be, baina, 1937ko Santakurtzak latzak izango zirala.

Tropa nazionalak bagilaren 15ean sartu ziran herrira. Errepresino gogorra hasi eben orduan faxistek: atxiloketak, jazarpenak... Inuntziagako txaleta kartzela bihurtu eben, eta han sartu ebezan hainbat lagun. Horretako batzuk gero Bilboko Santutxu auzunean egoan Larrinagako kartzelara bialdu ebezan.

Talde horretan egozan Angel Arostegi Bilbao, Valentin Mandaluniz Ealo (erretratuan), Jose Luis Zabala Bilbao eta Santiago Celaya Sagarduy gazteak. Handik hilabetera epaitu ebezan, garagarrilaren 27an, eta heriotza zigorra jaso eben dan-danek. Zeintzuk ziran delituak zigor hain gogorra jasoteko? “Eskoiko jentea mehatxatu eta iraindu” edo “batzorde gorri separatistetako kidea izatea” moduko delitu barregarriak ziran danak.

                Erretratuetan, Valentin Mandaluniz eta Pedro Asua. 

Santakurtzak hasi baino astebete lehenago fiusilau ebezan, irailaren 7an, Derioko kanposantuko hormaren kontra.

Beste herritar batzuk be fusilau ebezan faxistek, 1937ko garagarriletik 1938ko zezeila bitartean: Pedro Asua Zubiaur (erretratuan), Pedro Abadia Barrutia, Juan Uriarte Santa Cruz, Andres Hormatexe Egiluz eta Dei Egileor Arostegi. Eta gehiago be egongo dira beharbada fusilauen artean, nahiz eta ez daukagun gehiagoren barririk.

Edozelan be, ez dagiguzan ahaztu 82 pasau arren. Memoriarako eskubidea daukie eurek eta guk eurak gogoratzeko betebeharra.

 Testua: Nagore Ferreira Zamalloa - Galdakao Gogora

Erretratuak: Galdakao Gogoraren artxiboa

Faxistek fusilatutako galdakoztarrak, VI. Galdakaoko Oroimenaren Asteko protagonista nagusiak

Orain dela 80 urteko udaberria, 1937koa, benetan gogorra izan zen Bizkaian. Tropa faxistek hainbat herri bonbardatu zituzten, tartean, gure herria, Galdakao. 80 urte pasatu dira daborduko, baina ez dugu ahaztu, eta ez dugu ahaztu gura ere. Horregatik, aurten ere, Galdakao Gogora memoria historikoa berreskuratzeko elkarteak, Galdakaoko Udalaren laguntzagaz, Oroimenaren Astea egitaraua antolatu du.

Burdin Hesia ezagutzeko bisita. Argazkiak: Mikel Lizarraga

Urteurren berezia denez, aurten Memoriaren Aste berezia gura izan dugu atondu. Orain 80 urte fusilatu zituzten Ángel Arostegi Bilbao, Valentín Mandaluniz Ealo, José Luis Zabala Bilbao, Santiago Zelaia Sagardui, Andres Ormaetxe Egiluz, Pedro Asua Zubiaur eta Dei Egileor Arostegi gazte galdakoztarrak. Eurak izango dira Galdakao Gogoraren 2017ko Oroimenaren Astea jardunaldien protagonista nagusiak.

Guk geuk ekoitzitako Faxistek fusilatutako galdakoztarrak. No al olvido erakusketak fusilatutako gazteen argazkiak, gutunak, gerra-kontseiluen agiriak eta beste hainbat dokumenturen erreprodukzioak biltzen ditu zortzi paneletan banatuta. Hildakoen familiak eta artxibategiak izan ditugu informazio iturri, orain arte ezer ez baita idatzi edo bildu Angel, Jose Luis, Andres, Valentin, Santiago, Pedro eta Deiren inguruan, euren memoria ia ezabatzeraino.

Kasu askotan benetan gaitza izan da informazioa topatzea. Badirudi faxistek eurek fusilatutako galdakoztarren memoria ezabatzea lortu zutela, zati baten bai behintzat. Informazioa han eta hemen dago sakabanatuta, erakusketa honetan lehenengo aldiz batu dira zazpi gazte hauen ingurukoak. Erakusketa hau ahanzturaren kontrako erantzuna da, omenaldi xumea.

Burdin Hesia bertatik bertara ezagutzeko ibilaldi bik, berbaldi bik eta erakusketak osatuko dute aurtengo Oroimenaren Astea, maiatzaren 13tik 20ra bitartean. Jarduera guzti-guztiak debalde izango dira.

Maiatzaren 13an eta 20an, zapatua, Galdakaon dauden Burdin Hesia eraikuntzaren aztarnak ikusteko bisita gidatuak egingo ditugu. Egun bietan hitzordua 9:00etan izango da, Udaletxe aurrean. Hilaren 13an, Altamira eta Olabarri auzoetan dauden Burdin Hesiaren hondarrak bisitatuko ditugu, gure elkarteko kideak gidari direla.

Hilaren 13an, irteeraren ostean, 13:00etan, omenaldi-ekitaldia egingo dugu Gandasegin, Faxistek fusilatutako galdakoztarrak. No al olvido erakusketa ikusgai dagoen areto berean. Fusilatutako zazpi galdakoztarrak gogoratuko ditugu, euren familiekin batera.

Maitzaren 20an, Bekelarre eta inguruetako aztarnak aztertzeko aukera izango dugu. Lubakiak, bunkerrak, metrailadore-habiak eta babeslekuak ikusiko ditugu osteratxu honeetan. Burdin Hesiaren aztarna gehien dituen herrietakoa da Galdakao.

Maiatzaren 16an, martitzena, izango dugu Oroimenaren Asteko lehenengo berbaldia. Paco Etxeberria izango da hizlaria, Aranzadi Zientzia Elkarteko forentsea. Gorpuzkinak ateratzen, duintasunak berreskuratzen berbaldia eskainiko du. Hitzaldia gaztelaniaz izango da.

Maiatzaren 18an, Josu Txueka historialariak Amaitu ez zen gerra. Heriotza, erbestea, espetxeak izango du berbagai.

Berbaldi biak Gandasegi ikastetxeko Areto Nagusian egingo ditugu, 19:30ean.

Faxistek fusilatutako galdakoztarrak. No al olvido erakusketa ere Gandasegin egongo da ikusgai, maiatzaren 15etik 20ra bitartean. Ordutegia: 18:30-20:30.

Galdakao Gogora elkartearen helburu nagusia Oroimen Historikoa berreskuratzea da. Urteotako isiltasunarekin amaitzea da gure asmoa, herri honetan esan, egin eta pentsatu ezin izan direnak argi adierazi. Mota askotako lagunek osatzen dugu taldea, adin eta sentsibilitate politiko ezberdinetakoek.


Informazio gehiago:

www.facebook.com/GaldakaoGogora

twitter.com/galdakaogogora

Harremanetarako: galdakaogogora@gmail.com

VI. Galdakaoko Oroimenaren Astea

2017ko maiatzaren 13tik 20ra

Maiatzak 13, zapatua

9:00etan, Galdakaoko Udaletxe aurrean

Galdakaoko Burdin Hesia ezagutzeko bisita gidatua, Galdakao Gogora elkarteko kideekaz. Altamira eta Olabarri auzoetan dauden aztarnak bisitatuko ditugu.

13:00etan, Gandasegi eskolan

Omenaldi-ekitaldia faxistek fusilatutako galdakoztarren omenez. “Faxistek fusilatutako galdakoztarrak. No al olvido” erakusketaren aurre-inaugurazioa.

Maiatzak 16, martitzena

19:30ean, Gandasegi ikastetxean.

"Gorpuzkinak ateratzen, duintasunak berreskuratzen”. Paco Etxeberria, Aranzadi Zientzia Elkarteko antropologo forentsearen berbaldia. (gaztelaniaz)

Maiatzak 18, eguena

19:30ean, Gandasegi ikastetxean

"Amaitu ez zen gerra. Heriotza, erbestea, espetxeak”, Josu Txueka historialariaren berbaldia.

Maiatzak 20, zapatua

9:00etan, Galdakaoko Udaletxe aurrean

Galdakaoko Burdin Hesia ezagutzeko bisita gidatua, Galdakao Gogora elkarteko kideekaz. Bekelarren auzoa eta inguruan dauden aztarnak bisitatuko ditugu

Erakusketa:

Faxistek fusilatutako galdakoztarrak. No al olvido erakusketa .

Gandasegi ikastetxean. Maiatzak 15-20. Ordutegia: 18:30-20:30

Fusilamientos de galdakaneses en 1937 y 1938

Tropa frankistak 1937ko ekainean sartu ziren gure herrira. Errepresio gogorra hasi zen orduan. Galdakoztar batzuk Larrinagako kartzelara eraman zituzten, epaitu eta heriotza zigorra ezarri. Angel Arostegui Bilbao, Valentin Mandaluniz Ealo, Jose Luis Zabala Bilbao eta Santiago Celaya Sagarduy izan ziren fusilatuetako batzuk, baina beste batzuen berri ere badugu.

Valentín Mandaluniz

Pedro Asua

Durante los días 14 y 15 de junio de 1937 en que las tropas franquistas entraron en Galdakao estas realizaron varios asesinatos indiscriminados contra los gudaris y milicianos que eran detenidos, como ya relatamos en el caso de Arteta.

Tras la toma del pueblo continuo la represión contra los vecinos y las vecinas de Galdakao. Muchos de ellos fueron detenidos provisionalmente en el ya desaparecido chalet de Inunciaga que hizo funciones de cárcel. Posteriormente, algunos fueron conducidos, entre otras, a la prisión de Larrinaga. Fueron juzgados en Bilbao por procedimiento sumarísimo de urgencia y algunos fueron condenados a muerte y ejecutados posteriormente.

Un ejemplo de ello lo tenemos en la sentencia del juicio de fecha 27 de julio de 1937 en la que Angel Arostegui Bilbao, Valentin Mandaluniz Ealo, Jose Luis Zabala Bilbao y Santiago Celaya Sagarduy, fueron condenados a muerte con argumentos tan peregrinos como sic.: “Ser miembro del comité rojo separatista de Galdakao...”o “insultar y amenazar a personas de derechas”. La sentencia a muerte se ejecutó mediante fusilamiento el día 7 de septiembre de 1937, y en el caso de Valentín dos días después contra el muro del cementerio de Derio.

Hemos podido localizar las últimas cartas de Angel Arostegui a sus familiares, o las enviadas por estos a miembros de la iglesia para que intercedieran por él, sin obtener ningún resultado. También un recorte de prensa que nos dice que Valentin Mandaluniz murió junto a otras 17 personas al grito de “Gora Euzkadi Askatuta” tras entregar una nota para su familia y perdonar a sus verdugos.

No fueron estos los únicos galdakaneses fusilados por los franquistas. Sin descartar que fueran más, también hemos localizado datos de Pedro Abadia Barrutia de 19 años fusilado en Trucios el 14 de julio de 1937, Juan Uriarte Santa Cruz también fusilado en Trucios el 14 de julio de 1937. Andrés Hormaeche Eguiluz de 31 años fusilado en Derio el día 16 de diciembre de 1937, Pedro Asua Zubiaur fusilado en Jaca el 7 de febrero de 1938 y enterrado en una fosa común en el cementerio de Jaca, no habiendo sido aún posible recuperar su cuerpo pese a los intentos de sus familiares. Dei Eguileor Arostegui de 21 años fusilado en Derio el 5 de mayo de 1938.

Otros galdakaneses fueron condenados a cadena perpetua o durísimas penas, dando así comienzo a un larguísimo periodo de represión del que aun sufrimos sus consecuencias.

 Firma: Tomas Madina Etxebarria-Galdakao Gogora