XYZ lerroa, beste “burdin hesiak”

En la guerra del 36 se construyeron varias líneas de defensa, con trincheras, bunkers y refugios, además del llamado Cinturón de Hierro que tan bien conocemos. La Línea XYZ, en Valencia, es ejemplo de ello.

Sarritan gertatzen zaigu defentsa lerroak aipatzen ditugunean, Bilboko Burdin Hesia deitzen dena etortzen zaigula burura. Gogoratu, dena den, izen hori, “Burdin Hesia”, kolpisten aldeko komunikabideek ipini zioten, euren lorpenari garrantzi handiagoa emateko.

1936ko gerran, baina, izan ziren beste defentsa lerro batzuk, nazionalen erasoei aurre egiteko eraiki zirenak. Horietako bat Valentzia aldean dago.

XYZ lerroaren kokapena. 

Estrategikoki garrantzi handiko zonaldea zen: Castello, Sagunto, Valentzia eta Alacanteko portuak, errepideak eta trenbideak penintsulako barnealdera, eta abar. Gainera, bertatik irteten ziren hainbat bitarteko eta pertsona gerrako hainbat frontetara.

1936ko azaroaren 7an, Valentziara eraman zuten Errepublikako Gobernua. Beraz, inguru horiek defendatzeko arrazoi gehiago zeuden. Lubakiak eraiki zituzten, baita aterpeak, fortifikazioak edo bunkerrak ere, eta “blocao” deitzen zituztenak, hormigoiz eta lurrez betetako zakuekin.

Bilbo inguruan egindako Burdin Hesiaren aldean, bazuen alderik XYZ lerroak: ez ziren defentsa lerro jarraiak, baizik eta, Maestrazgo zonaldeko orografia aprobetxatuz, “sakonean” egindako lubaki eta defentsak. Era horretan, leku garai horiek oso gaitzak ziren blindatuentzat, eta ezinezkoak infanteriarentzat.

Guk Bilbo aldean, eta Galdakaon, ezagututako defentsa lerroak airez errez ikusten ziren, baina XYZ lerrokoak ez, ostera. Lerro honen zati asko lur azpian zeuden edo ondo kamuflatuta, beraz Kondor Legioak eta abiazioa italiarrak ez zuten hemen egin zuten besteko kalterik egin ahal izan.

Lerro luzea zen, Valentzia, Castello, Alacant, Albacete eta Terueleko lurretatik pasatzen zen. Hegazkinen kontrako defentsak ere bazituen.

Lehenengo lanak 1936an egin ziren, eta hurrengo hiru urteetan eraikuntzak hobetu zituzten, gerraren nondik norakoen aldaketetara egokitzeko. Kostaldea babesteko, eta nazionalen tropak lurreratu ez zitezen, hainbat bateria ipini ziren, Castello, Sagunto, Valentzia, Xabia eta Alacanteko portuetan, eta batzuetan 20 kilometro itsasoan barrena heltzen ziren handik botatako jaurtigaiek. Barruko alderantz beste lerro batzuk sortu ziren, “Almansa lerroa” edo Portitxolekoa, esaterako. 

1938ko ekainean Errepublikarrek Castello galdu zuten. Valentzia nazionalez babesteko beharrizan handia zegoen, eta orduan hasi zen XYZ lerroa eraikitzen. Matallana lerroa ere esaten zioten, Manuel Matallana izeneko jenera arduratu baitzen bere defentsaz, zazpi dibisiorekin. 5.500 lagun inguruk egin zuten behar eraikuntzan.

1938ko ekaina eta uztailean Lacar eta Montejurra Tertzioek, Euskal Herriko lurren konkistan parte hartu zuten berberek, Legioak, San Martzialek… gogor erasotu zituzten defentsa horiek. Lerroaren zati handi bat lurrazpian zegoenez, errepublikarrek eustea lortu zuten.

Azkenean, estrategia aldatuta, tropa frankistak 1939ko martxoaren 29an heldu ziren Valentziara, beste bide batzuk jarraituta.

Egileak: Nagore Ferreira Zamalloa –Kepa Lizarraga Sainz / Galdakao Gogora

El triste mes de junio de 1937

Benetan tristea izan zen gurean 1937ko udaberria. Ekainaren 13an, Larrabetzu aldean, Gaztelumendin, Burdin Hesia apurtu zuten tropa nazionalek. Handik egun bira, hilaren 15ean, arrastiz, Galdakaon sartu ziren faxistak. Makina bat jende hil zen egun horietan, egun latzak izan ziren gure herrian eta inguruetan. 

La primavera del 37 no había sido buena con esta tierra.

Sus colores no eran los esperados. El verde era de uniformes, el rojo, del fuego y el blanco, sucio, de las bombas de aviación y artillería que destrozaban cuerpos y almas.

El día 13 de junio, tras dos días de bombardeos desde tierra, con 144 piezas de artillería, y desde el aire, con unos 70 bombarderos y entre 40 y 50 cazas, miles de soldados, alemanes, Italianos, moros y españoles golpistas asaltaron las deterioradas defensas del Cinturón Defensivo de Bilbao en la zona cercana a Larrabetzu. 

Y ese día, la I Brigada de Navarra consiguió abrir una brecha en la zona de Gaztelumendi.

A mediodía, algunas unidades golpistas habían cruzado el valle del Txorierri y llegaban al cordal de Santa Marina, entre El Vivero y Padrola.

Los Batallones Martiartu y UHP les cortaban el paso hacía Santo Domingo, mientras el Simón Bolibar y el Malatesta se situaban frente al enemigo por encima de los caseríos de Aperribai.

Movimientos del ejército franquista del 13 al 19 de junio de 1937

La artillería leal intentaba detener el avance fascista disparando desde Zaratamo, Basauri y Bidebieta, y con apoyo del Batallón Gipuzkoa, el frente quedó a la altura del viejo Parque de Atracciones y el monte Avril.

El día 14, el Coronel Joaquín Vidal, Jefe de la 2ª División vasca, y cuyo puesto de mando estaba en el chalet de Inuntziaga, en Galdakao, envió columnas de soldados desde el pueblo para intentar rescatar los altos de El Vivero, pero se vieron rechazados, y los batallones que cubrían zonas de Burtotza, Bedia y Lemoa tuvieron que retroceder antes de quedar rodeados.

En Bengoetxe y en los montes de la Dinamita se formaron zonas de resistencia cuyo objetivo era mantener como límite del avance el Ibaizabal, pero en la tarde del día 15, Galdakao caía en manos de las tropas de la I Brigada de Navarra, que descendieron desde las alturas de El Vivero, haciendo inútiles las defensas del Cinturón al tomarlas de lado o por detrás.

Desde aquí, cruzaron el rio por los puentes de Torrezabal, Mercadillo y Urbi, que no habían sido dinamitados, como lo fue el de Plazakoetxe, y siguieron su curso hacia Bilbao.

Toma de Galdakao, en "El Diario Vasco". 

La pérdida de vidas humanas durante esos tres primeros días tras la ruptura de la línea defensiva fue tremenda.

El batallón Rebelión de la Sal llegó a Artxanda con sólo 20 soldados en condiciones para luchar. El UGT 8 había padecido más de 300 muertos y heridos, y en similares condiciones se replegaron los batallones Amuategui, Icharcundia, Sportivo, Gordexola, Rosa de Luxemburgo y otros.

Aquel 15 de junio de 1937 también la democracia sucumbió para Galdakao y su entorno, y quedaría ausente durante decenas y decenas de años. 

El asedio a la capital duraría varios sangrientos días más. Hasta el 19 de junio.

Autor: Kepa Lizarraga Sainz (Galdakao Gogora)

500 lagun inguru batu ditu VI. Oroimenaren Asteak

Galdakao no pierde el interés por la Memoria Histórica, y muestra de ello es las cerca de 500 personas que han participado en la VI Semana de la Memoria, celebrada del 13 al 20 de mayo. Las visitas al Cinturón de Hierro y las charlas del forense de Paco Etxeberria y el historiador Josu Txueka tuvieron una excelente acogida, y también la exposición inédita “Faxistek fusilatutako galdakoztarrak. No al olvido” que recoge la memoria de Ángel Arostegi Bilbao, Valentin Mandaluniz Ealo, Jose Luis Zabala Bilbao, Santiago Zelaia Sagardui, Andres Ormaetxe Egiluz, Pedro Asua Zubiaur y Dei Egileor Arostegi. El homenaje que recibieron sus familiares fue realmente emotivo. Eskerrik asko a todos y todas!!

Aurten ere eskerrak eman behar dizkizuegu Oroimenaren Astean parte hartu duzuen guzti-guztiei. Eskerrik asko Gandasegiri ere, edizio honetan ere eskuzabal hartu gaituelako gure ekitaldiak bertan egiteko, eta baita Galdakaoko Udalari ere.

Oroimenaren Astearen seigarren edizio honetan jende ugari batu da memoria historikoaren inguruan, adin guztietakoak gainera, 500 bat lagun, hain zuzen ere. Gure herrian gai honen inguruan jakin-mina eta ardura dagoen seinale. Beharrean segitzeko indarra ematen digu horrek!

Burdin Hesia ezagutzen,Tomas Madina Galdakao Gogora kidea gidari

Maiatzaren 13tik 20ra bitartean egin dugu seigarren aldiz Oroimenaren Astea.Galdakaoko hainbat tokitan topa daitezkeen Burdin Hesiko lubak¡, bunker eta babeslekuak bisitatu ditugu aurten ere Galdakaoko Gogorako kideok gidari garela, eta Aranzadi elkarteko Paco Etxeberria forentse ezaguna eta Josu Txueka UPV/EHUko historialariaren berbaldi jendetsuak izan ditugu.

Josu Txueka UPV/EHUko historialaria, berbaldian. 

Horrezaz gain, hainbat hilabetetako ikerketen ostean,“Faxistek fusilatutako galdakoztarrak. No al olvido” erakusketa berri-berria aurkeztu dugu. Ángel Arostegi Bilbao, Valentin Mandaluniz Ealo, Jose Luis Zabala Bilbao, Santiago Zelaia Sagardui, Andres Ormaetxe Egiluz, Pedro Asua Zubiaur eta Dei Egileor Arostegiren memoria jaso dugu bertan.

Paco Etxeberria forentsearen hitzaldia.

Urte honetako ekitaldirik hunkigarriena, zalantza barik, maiatzaren 13an, fusilatutako galdakoztarrei egindako omenaldia izan zen. Fusilatuen hainbat senitarteko etorri ziren omenaldi-ekitaldira: Mertxe Egileor eta Begoña Intxaurtieta, Dei Egileorren lobak; Angel Arostegiren loba Luke eta Ana Mari Arostegi; eta beste makina bat.

Faxistek fusilatutako galdakoztarren sentitartekoak, omenaldi. Ekitaldi benetan hunkigarria izan zen. 

Galdakaoko memoria historikoa ikertzen eta lantzen jarraituko dugula agintzen dizuegu. Eskerrik asko den-denoi, bihotz bihotzez!