miércoles, 8 de febrero de 2017

Gangurenen argiak eta itzalak



 En 1938 se inició la repoblación de la zona conocida como El Vivero, con el trabajo de los prisioneros de guerra del Campo de Concentración de Deusto. Los presos pasaron grandes penurias, hasta que un año más tarde terminaron los trabajos. Cuando disfrutes por esas laderas, recuerda que se las debemos, en parte, al sufrimiento de aquellas personas forzadas a trabajar.

1927ko planoa (Bizkaiko Foru Aldundia)


Galdakaoko biriki garrantzitsuenetakoa dira Ganguren, Santa Marina eta mendilerro osoko mendi-hegalak. Baso-bide ugari daude aldats goran, eta apurka-apurka makinatxo bat arbola mota dituen basoan sartzen gara.

Orain 90 bat urte, hemen zeukan Bizkaiko Foru Aldundiak bere baso-barrutirik zabalena, Artxandik Padrolarainokoa. Denetara 500 hektarea eta milioi 2 zuhaitz zituen esparruak. Horrexegatik deitzen zaio gaztelaniaz “Vivero”, bere jatorrizko izena Ganguren izan arren. 

Gerra sasoian, baina, defentsarako eraikuntzek eta armada frankistek jaurtikitako bonba su-eragileek kalte ugari eragin zituzten aberastasun guzti honetan.

1938ko urtarrilaren 20an, eskualdeko erakundeak baso hauen eta beste batzuen basoberritzea egitea erabaki zuen. Behar hori Deustuko Kontzentrazio Esparruko gerrako presoek egitea pentsatu zuten, eta horrela eskatu zioten Gobernadore Zibilari.

Beharra merke egingo zuten presoek; izan ere, beste beharginek baino errendimendu txikiagoa bazuten ere, pezeta 1 ordaintzen zitzaien eguneko, eta peoiei 8, 75 pezeta. Askozaz merkeagoa zen, beraz, presoen lana, besteen seirena edo. Baldintzak sano gogorrak ziran, hala ere. 1938ko udan hasi ziren beharrak, eta hurrengo urteko abuztuaren 29an amaitu zituzten.

Kanpamendua Elorritxuetan antolatu zuten, han zeuden biltegi bat eta oilotokia konpondu zituzten, gaur egungo frontoiak eta aisialdi-gunearen alboan. Geroago, “Base Gorria” egon da hor eta gazte immigranteentzako harrera zentroa ere bai.

30 eta 45 laguneko taldeak egoten ziren lanean, basozainen gidaritzapean. Baina zaintza lanak Galdakaoko Falange Espainiar Tradizionalistako (gaztelaniaz, F. E. T.) eta Ofentsiba Nazional-Sindikalistako Batzarretako (gaztelaniaz, J. O. N. S.) Tokiko Buruak izendatutako Falangeko Erreketeetako kideen ardura zen.

1938ko azaroaren 17an, Deustuko Kontzentrazio Esparrutik Euskal Herriko presoak handik ateratzeko agindu ailegatu zen. 19 preso ziren, eta “Bizkaitik kanpo” sakabanatzeko agindu zuten.

Lekua ez zen aproposa, ezta baldintzak ere. Osasun-ikuskapen batean salatu zenez, han ez zegoen 45 laguntzeko leku nahikorik, sueteko kea arnasten zuten eta teilatutik ura sartzen zen.

Presoak bueltatzeko agindua. 


Gainera, 11 presok oinetako guztiz eskasak zituzten, eta jatekoa “ ez zen nahikoa, ez kantitatez ez kalitatez”, Kontzentrazio Esparruetako Ikuskaritzaren arabera. Atera kontuak, eurek esanez gero...

Bost presok sarna zeukaten, eta 38ko azaroan beste bi handik atera behar izan zituzten gaixorik zeudelako. Hain egoera gordinean, baina, dirua zeukanak baimena zuen baso bat ardo hartzeko janariarekin, eta tabakoa edukitzeko ere bai.

Presoek hamaika lan egin behar izan zituzten: metrailak kaltetutako pinuak ebaki (ostean, saldu egingo ziren, merkeago egiteko), sasitza kendu, 30.000 zulo egin arbolak landatzeko, bideak garbitu, suebakiak egin, eta baita orduan Elorritxuetatik Santo Domingoraino joian kaminoko zuloak konpondu ere

Hau guzti jakinda, mendi-magal hauetan zaudenean, gogora ezazu, zati handi baten behintzat, Deustuko Kontzentrazio Esparruan lan egitera behartutako presoen sufrimenduari zor diogula.

(Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoan batutako informazioa)

Egileak: Kepa Lizarraga Sainz-Nagore Ferreira Zamalloa (Galdakao Gogora)

jueves, 5 de enero de 2017

Fusilamientos de galdakaneses en 1937 y 1938

Tropa frankistak 1937ko ekainean sartu ziren gure herrira. Errepresio gogorra hasi zen orduan. Galdakoztar batzuk Larrinagako kartzelara eraman zituzten, epaitu eta heriotza zigorra ezarri. Angel Arostegui Bilbao, Valentin Mandaluniz Ealo, Jose Luis Zabala Bilbao eta Santiago Celaya Sagarduy izan ziren fusilatuetako batzuk, baina beste batzuen berri ere badugu.
Valentín Mandaluniz

Pedro Asua
Durante los días 14 y 15 de junio de 1937 en que las tropas franquistas entraron en Galdakao estas realizaron varios asesinatos indiscriminados contra los gudaris y milicianos que eran detenidos, como ya relatamos en el caso de Arteta.
Tras la toma del pueblo continuo la represión contra los vecinos y las vecinas de Galdakao. Muchos de ellos fueron detenidos provisionalmente en el ya desaparecido chalet de Inunciaga que hizo funciones de cárcel. Posteriormente, algunos fueron conducidos, entre otras, a la prisión de Larrinaga. Fueron juzgados en Bilbao por procedimiento sumarísimo de urgencia y algunos fueron condenados a muerte y ejecutados posteriormente.
Un ejemplo de ello lo tenemos en la sentencia del juicio de fecha 27 de julio de 1937 en la que Angel Arostegui Bilbao, Valentin Mandaluniz Ealo, Jose Luis Zabala Bilbao y Santiago Celaya Sagarduy, fueron condenados a muerte con argumentos tan peregrinos como sic.: “Ser miembro del comité rojo separatista de Galdakao...”o “insultar y amenazar a personas de derechas”. La sentencia a muerte se ejecutó mediante fusilamiento el día 7 de septiembre de 1937, y en el caso de Valentín dos días después contra el muro del cementerio de Derio.
Hemos podido localizar las últimas cartas de Angel Arostegui a sus familiares, o las enviadas por estos a miembros de la iglesia para que intercedieran por él, sin obtener ningún resultado. También un recorte de prensa que nos dice que Valentin Mandaluniz murió junto a otras 17 personas al grito de “Gora Euzkadi Askatuta” tras entregar una nota para su familia y perdonar a sus verdugos.
No fueron estos los únicos galdakaneses fusilados por los franquistas. Sin descartar que fueran más, también hemos localizado datos de Pedro Abadia Barrutia de 19 años fusilado en Trucios el 14 de julio de 1937, Juan Uriarte Santa Cruz también fusilado en Trucios el 14 de julio de 1937. Andrés Hormaeche Eguiluz de 31 años fusilado en Derio el día 16 de diciembre de 1937, Pedro Asua Zubiaur fusilado en Jaca el 7 de febrero de 1938 y enterrado en una fosa común en el cementerio de Jaca, no habiendo sido aún posible recuperar su cuerpo pese a los intentos de sus familiares. Dei Eguileor Arostegui de 21 años fusilado en Derio el 5 de mayo de 1938.
Otros galdakaneses fueron condenados a cadena perpetua o durísimas penas, dando así comienzo a un larguísimo periodo de represión del que aun sufrimos sus consecuencias.

 Firma: Tomas Madina Etxebarria-Galdakao Gogora

miércoles, 12 de septiembre de 2012

Jaietako pregoia

Galdakaoko jaien hasiera Oroimen Historikoa berreskuratzeko koordinadoraren kideek egin eben pregoia: Eunate Barroeta eta Tomi Madina lagunek. Eta Eduardok sua emon suziriari. Ikus hemen:

sábado, 7 de julio de 2012

Literatura ta Gerra

Julen Gabiriaren eskutik solasaldi interesgarria izan genuen Galdakaon, Literatura eta Gerra (zibila ala inzibilizatua?) aztertzeko.
Josi Basterretxea, Laura Mintegi eta Gotzon Barandiaran egon ziren berba-lagun. Eta gaia ondo astindu zuten, astindu ere, entzuleak gustura gelditu arte. Hona hemen esandakoak:
LEHEN ATALA: bakoitzaren ikuspegia gerra eta literaturaren arteko harremanaz



BIGARREN ATALA: non ikasi/entzun dugu gerrari buruz?


HIRUGARREN ATALA: ixildu ala kontatu, egia ala errelato sinesgarria? Egia historikoa ala egia literarioa? Fikzioa gezurra al da ezinbestean?

martes, 3 de julio de 2012

Conocer a la gente

En Gandasegi quieren identificar a los alumnos y alumnas que aparecen en las fotos antiguas de la escuela.
A través de Galdakao Hoy han dando a conocer varias fotos que se encuentran en un PDF y que necesitan conocer sus nombres.
Si puedes colaborar mira este PDF, y ponte en contacto con la escuela: manda un correo a gandasegi100@gmail.com.




La memoria, noticia en Galdakao Hoy

En la revista Galdakao Hoy han aparecido un par de noticias de la primavera de la memoria. Si visitas si pagina web, puedes encontrar más referencias a Galdako Gogora.
LA MESA DE PARTIDOS
La mesa que se celebró con todos los partidos políticos ha merecido una referencia, con foto incluida en su número de Junio.


EL FUTBOL DE LOS AÑOS 30
Tambien el acto de homenaje a la generación de futbolistas que vivieron (y sufrieron) la contienda civil ha emrecido la atención del periodico local Galdakao Hoy

domingo, 24 de junio de 2012

Gerra aurreko Ikastola

Itziar Barrenetxea andereñoak oroimena berreskuratzen lagundu dausku, gerra aurreko ikastolako ikasleekaz berba egiten.
Diktaduraren garaian gertatu zanaren azalpena emoteaz gain, Joseba Uribe eta beste bost ikasle ohiekaz egin eban berba Itziarrek, errepublikan eta frankismoan egon ziren paralelismoak nabarituz.